Historijat medrese

U prvim godinama islama džamije su, pored uloge bogomolje, vršile i ulogu škole. U njima se sticalo osnovno, srednje i visoko obrazovanje. Kasnije su zadatak obrazovanja preuzele medrese.
Medresa (učilište) je srednja i visoka škola za obuku u vjeri, vjerskim i šerijatsko-pravnim znanostima. U medresu se dolazilo po završetku mektebske obuke.
Islamski kulturni istoričari razilaze se u pitanju kada i gdje je osnovana prva medresa. Po svoj prilici, prva medresa nikla je u Nejsaburu (Nišapuru), glavnom gradu pokrajine Horasan u Perziji, iza 400. Godine po hidžri (XI vijek n.e.). Pouzdano se zna da je prvu veliku medresu u Bagdadu podigao vezir Nizamul-mulk Tusi, koja je po njemu dobila naziv „Nizamija".
Poslije Nejsabura i Bagdada, podizane su medrese i u drugim islamskim zemljama i gradovima. Pojedini veći islamski cenri imali su veći broj medresa, poput Kaira koji je polovinom XV vijeka imao 70 medresa.
Prvu medresu u Turskoj osnovao je emir Orhan (1326-1360. Ili 1362), a za njim su se poveli i kasniji vladari i dostojanstvenici.
Prvu medresu na području bivše Jugoslavije podigao je Isa-beg Isaković 1445. Godine u Skoplju.
Ko je sagradio prvu medresu u BiH, kada i u kojem mjestu teško je utvrditi. Prva poznata je ona koju je sagradio sandžakbeg Firuz-beg u periodu između 1505. i 1513. godine, drugu je sagradio Mehmed-beg Isaković 1520. godine, a treću, Gazi Husrev-beg 1537. godine.
U različitim dokumentima iz doba Turske vladavine pominju se različite brojke postojećih medresa na području kadiluka, odnosno sandžaka: Sarajevski 10, Zvornički 6, Banjalučki 6, Bihaćki 5, Travnički 4, Hercegovački 10 i Novopazarski 3, svega 44 medrese.
U svojoj Medžmui Sejfulah ef. Hadžihusejinović spominje 9 medresa u Sarajevu, od kojih se dvjema (Firuz-begovoj i Kemal-begovoj) „odavno nezna za tenelje". Ostalih 7 medresa jesu:
1. „Kuršumlija" (osnivač Gazi Husrev-beg)
2. Hanikah (tekija, kasnije pretvorena u medresu, osnivač Gazi Husrev-beg)
3. „Hunkjarija" ( Careva medresa, osnivač Muhamed Fadil-paša)
4. „Bendbaša" medresa ( osnivač Emin ef.)
5. „Drvenija" medresa ( osnivač Sim zade Abdulkerim ef. Đumišić)
6. Merhemića medresa ( osnivač Merhemić Osman Malaga)
7. Atmejdan medresa ( osnivač Misri hadži Ismail-aga)
Pored Sarajeva medrese su postojale i u drugim bosanskohercegovačkim mjestima te ostalim sandžacima, kao što su:
„Behram-begova" medresa u Tuzli, medresa „Hasan Kjafi" u Prušču, „Elči Ibrahim-pašina" medresa u Travniku, zatim medresa Hadži-Mehmed-paše, medresa Mehmed-paše Muhsinovića (Lončarica medres) takođe u Travniku. Murat- kapetanova i Husein-kapetanova medresa u Gradačcu, Ahmed efendijina medresa u Visokom sagrađena na zemljištu Ahmed ef. Pinjagića, Sultan-Ahmedova medresa u Zenici, medresa u Cazinu, Bihaću, Srebrenici, Rogatici, Tešnju, Brčkom, stara medresa u Bijelom Polju, koja je izgorjela. Pretpostavlja se da je obnovila majka sultana Abdul-Hamida II, Osman-paašina medresa i medresa uz džamiju Husein-paše u Pljevljima za koje se ne zna kada su sagrađene.
Prema novijim podacima u Mostaru za vrijeme turske vladavine postojale sledeće medrese; Karađoz-begova medresa, Derviš-paše Bajezidagića medresa u Podhumu, Roznamedžijina medresa, Koski Mehmed-pašina medresa, Ćejvan-begova medresa, Hadži Balijina medresa, Buk'a medresa, Hadži Večijina medresa, Darusseade Ahmed-agina medresa i Hanikah-medresa, i mnoge druge medrese u skoro svim većim gradovima Bosne i Hercegovine.